Bugün market poşetleri, bez çantalar ve pazar fileleri günlük hayatın sıradan parçalarından biri.
Ancak Şanlıurfa’da geçmiş yıllarda alışverişten eve dönerken kullanılan taşıma araçlarının bile kendine özgü bir toplumsal anlamı vardı.
Şanlıurfa Kültür Atlası’nda yer alan eski Urfa yaşamına ilişkin bir anlatı, bugün pek bilinmeyen ilginç bir alışkanlığı gün yüzüne çıkarıyor.
O yıllarda pazar ve çarşı alışverişlerinde file yerine kapaklı sepetler kullanılıyordu.
SEPETİN KAPAĞI NEDEN VARDI?
Şanlıurfa Kültür Atlası’nda Dr. Ahmet Cihat Kürkçüoğlu tarafından aktarılan hatırada, eski Urfa’da evin günlük yemek ihtiyacının çarşıdaki dükkânlardan karşılandığı anlatılıyor.
Mevlahana Çarşısı, Mahacır Çarşısı ve Koyun Pazarı gibi noktalardan alınan yiyecekler sepete konularak eve götürülüyordu.
Ancak kullanılan sepetlerin önemli bir özelliği vardı: Kapaklı olmaları.
Kürkçüoğlu, bu tercihin nedenini alışveriş malzemelerinin dışarıdan görünmemesi ve maddi imkânı olmayan insanların görüp imrenmemesi düşüncesiyle açıklıyor.
Başka bir ifadeyle sepetin kapağı yalnızca içindeki ürünü koruyan bir araç değildi; dönemin toplumsal hassasiyetini de yansıtıyordu.
PAZAR FİLESİ URFA’YA GELİNCE YADIRGANDI
Aynı anlatıda bugünün en sıradan alışveriş araçlarından biri olan filenin Urfa’da ilk dönemlerde nasıl karşılandığına ilişkin de dikkat çekici bilgiler bulunuyor.
Aktarıma göre pazar eşyalarını taşımak için file kullanımı eski Urfalılar arasında bilinmiyordu.
Filelerin kente başka şehirlerden atanan memurlar aracılığıyla geldiği belirtilirken, içindeki sebze, meyve ve diğer yiyeceklerin dışarıdan görülmesi başlangıçta hoş karşılanmıyordu.
Kültür Atlası’ndaki anlatıda bunun, dönemin Urfalıları tarafından “ayıp” olarak değerlendirildiği ifade ediliyor.
MESELE FİLE DEĞİL, “GÖSTERİLMEMESİ”YDİ
Bu ayrıntı, geçmişteki alışveriş alışkanlıklarının yalnızca kullanılan eşyalardan ibaret olmadığını da gösteriyor.
Kapaklı sepet tercihinin arkasında, kişinin ne aldığının çevredeki herkes tarafından görülmemesine yönelik bir hassasiyet bulunuyordu.
Özellikle yiyeceğe erişmekte güçlük yaşayan bir kişinin, komşusunun ya da sokaktan geçen birinin alışverişini görerek üzülmemesi düşüncesi günlük hayatın küçük ayrıntılarına kadar yansıyabiliyordu.
Bugün şeffaf poşette ya da açık filede taşınması son derece normal görülen domates, biber, et veya meyvenin geçmişte görünür olması bu nedenle farklı değerlendiriliyordu.
ESKİ URFA’DA MAHALLE HAYATI FARKLIYDI
Bu yaklaşımı anlamak için dönemin Urfa mahalle yaşamına da bakmak gerekiyor.
ulaşaneksel Urfa evlerinin yoğun olduğu dönemlerde sokak ve mahalle ilişkileri bugüne kıyasla çok daha iç içeydi.
Aynı Kültür Atlası faaliyetsında komşuların yiyecek saklama alanlarından çeşitli gündelik işlere kadar hayatın pek çok noktasında birbirleriyle dayanışma içinde olduğu anlatılıyor. ulaşaneksel evlerden apartman yaşamına geçişin ise özellikle 1970’li yılların sonlarından itibaren eski şehir yaşamında önemli değişikliklere yol açtığı belirtiliyor.
Dolayısıyla kapaklı alışveriş sepeti de bu sosyal hayatın küçük ama dikkat çekici ayrıntılarından biri olarak karşımıza çıkıyor.
BUGÜN FİLE SIRADAN, O GÜNLERDE İSE YENİLİKTİ
Aradan geçen yıllarla birlikte Urfa’da alışveriş alışkanlıkları da tamamen değişti.
Kapaklı sepetlerin yerini önce fileler ve poşetler, daha sonra market çantaları ve yeniden kullanılabilir bez torbalar aldı.
Bugün pazardan alınan ürünlerin file içerisinde görülmesi kimsenin dikkatini çekmiyor.
Ancak Şanlıurfa Kültür Atlası’nda kayıt altına alınan bu hatıra, günlük hayatımızda üzerinde hiç düşünmediğimiz bir eşyanın bile geçmişte farklı bir toplumsal anlam taşıyabildiğini gösteriyor.
Bir zamanların Urfa’sında mesele yalnızca alışverişi eve taşımak değildi.
Sepetin kapağının ardında, komşunun ve ihtiyaç sahibinin ne hissedeceğini düşünmeye dayanan eski bir şehir anlayışı da saklıydı.
