Ağız kuruluğunun nedenleri, diş sağlığı üzerindeki etkileri, evde uygulanabilecek önlemler ve hangi durumlarda doktora ya da acil servise başvurulması gerektiği aşağıda ele alınmaktadır.
Özetle Ağız Kuruluğu
- Tıp literatüründe kserostomi olarak da bilinen ağız kuruluğu, ağzı nemli tutmaya yetecek miktarda tükürüğün bulunmaması durumudur.
- En yaygın nedenler arasında ilaç yan etkileri, sıvı kaybı ve gece boyunca ağızdan nefes alınması yer alır.
- Diyabet, Sjögren hastalığı, baş ve boyun bölgesine yapılan radyoterapi ile kemoterapi de ağız kuruluğuna sebep olabilir.
- Tükürük ağzı mikroplara karşı korur; bu nedenle ağız kuruluğu diş çürüğü ve ağızda mantar enfeksiyonu riskini yükseltir.
- Geçmeyen ağız kuruluğunda nedenin tespit edilmesi için diş hekimine ya da doktora başvurulması gerekir.
Ağız Kuruluğu Nedir?
Ağız kuruluğu, tükürük bezlerinin ağzı nemli tutacak düzeyde tükürük salgılayamamasıdır. Tıpta bu tablo kserostomi olarak adlandırılır.
Tükürük, lokmaları nemlendirerek çiğneme, yutma ve sindirim süreçlerini kolaylaştırır. Barındırdığı antikorlar aracılığıyla mikroplar yok edilir ve ağız temiz ile sağlıklı tutulur. Tükürük bezleri gerektiği gibi çalışmadığında tat alma duyusu etkilenebilir, çiğneme ve yutma güçleşebilir; diş çürüğü, diş kaybı ve ağız enfeksiyonu riski de artar.
Ağız Kuruluğunun Belirtileri
Ağız kuruluğu yaşayan kişilerde aşağıdaki belirtiler gözlemlenebilir:
- Ağızda yapışkan ve kuru bir his
- Kalın ve ip gibi uzayan tükürük
- Çiğneme, yutma, tat alma ya da konuşmada güçlük
- Ağızda yanma hissi
- Boğazda kuruluk ya da ağrı, ses kısıklığı
- Kuru, pürüzlü ya da çizgili dil
- Tat almada değişiklik
- Dudaklarda çatlama
- Ağız yaraları
- Ağız kokusu
- Takma diş kullanımında sorunlar
Ağız Kuruluğu Neden Olur?
İlaçlar
Ağız kuruluğunun en sık rastlanan nedenlerinden biri ilaç kullanımıdır. Reçetesiz satılanlar da dahil olmak üzere yüzlerce ilaç, tükürük bezlerinin daha az tükürük üretmesine yol açabilir. Yüksek tansiyon, depresyon, kaygı bozukluğu ve mesane kontrolü sorunlarında kullanılan bazı ilaçlar ile bazı alerji ilaçları (antihistaminikler), burun açıcılar, kas gevşeticiler ve ağrı kesiciler bu grupta yer alır. Bir ilacın ağzınızı kuruttuğunu düşünüyorsanız ilacı kendi kararınızla bırakmamalı, doktorunuzla görüşmelisiniz. Doktorunuz gerekli görürse dozu değiştirebilir ya da ağız kuruluğuna neden olmayan farklı bir ilaca geçiş yapabilir.
Sıvı Kaybı (Susuzluk)
Yeterli miktarda su içilmemesi, aşırı terleme ya da hastalık, vücudun su kaybetmesine neden olur. Ağızda, dudaklarda ve dilde kuruluk da susuzluğun belirtileri arasındadır. Susuzluk hissi, baş ağrısı, koyu sarı ve keskin kokulu idrar, her zamankinden seyrek idrara çıkma ve yorgunluk da susuzluğa işaret edebilir.
Kusma, ishal, sıcakta uzun süre kalma, fazla alkol tüketimi, ateş ve idrar söktürücü ilaçlar sıvı kaybı riskini artırır.
Gece Ağızdan Nefes Alma
Burun tıkalı olduğunda gece ağızdan nefes alınabilir; bu da sabahları ağız kuruluğuna neden olabilir. Horlama da ağız kuruluğu nedenleri arasında gösterilir.
Diyabet
Diyabet ve tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar, tükürük bezlerinin daha az tükürük üretmesine yol açabilir. Diyabet ayrıca tükürükteki şeker (glikoz) miktarını yükseltebilir. Bu şeker zararlı bakterileri besler; bakteriler yiyecek artıklarıyla birleşerek dişlerin yüzeyinde plak adı verilen yapışkan bir tabaka meydana getirir ve çürüğe neden olur.
Sürekli susama, her zamankinden sık idrara çıkma, aşırı yorgunluk ve istemeden kilo kaybı diyabetin belirtileri arasında yer alır. Geçmeyen ağız kuruluğuna sık idrara çıkma eşlik ediyorsa doktora başvurulmalıdır. Diyabeti olan herkesin belirti göstermediği de göz ardı edilmemelidir.
Sjögren Hastalığı
Sjögren hastalığı, gözyaşı ve tükürük üreten bezleri etkileyen otoimmün bir hastalıktır. En belirgin iki belirtisi ağız kuruluğu ve göz kuruluğudur. Gözlerde yanma, kaşıntı ya da kum varmış hissi oluşabilir. Eklem ve kas ağrıları, ciltte döküntü, el ve ayaklarda uyuşma ya da karıncalanma, kuru öksürük ve sürekli yorgunluk da görülebilir.
Hastalık kadınlarda erkeklere kıyasla dokuz kat daha sık görülür. Tanı; hastanın öyküsü, muayene ve laboratuvar testlerinin sonuçlarının birlikte değerlendirilmesiyle konur. Bu testler arasında gözyaşı üretimini ölçen Schirmer testi, kanda bazı antikorların incelenmesi ve tükürük bezinden küçük bir doku örneği alınması (biyopsi) bulunabilir. Sjögren hastalığının henüz kesin bir tedavisi bulunmamaktadır; uygulanan tedavi, kuruluk ve diğer şikayetlerin hafifletilmesine yöneliktir.
Radyoterapi ve Kemoterapi
Baş ve boyun bölgesine uygulanan radyoterapi, tükürük bezlerine zarar verebilir ve salgılanan tükürük miktarını önemli ölçüde azaltabilir. Tükürük bezleri tedaviyi izleyen ilk yıl içinde kısmen toparlanabilir; ancak özellikle bezlerin doğrudan radyasyona maruz kaldığı durumlarda bu toparlanma genellikle tam olmaz. Kemoterapide kullanılan ilaçlar ise tükürüğün yapısını ve miktarını değiştirebilir; tükürüğü koyulaştırarak ağzın kuru hissedilmesine yol açabilir.
Kanser tedavisi görecek kişilerin, tedaviye başlamadan yaklaşık bir ay önce diş hekimine giderek ağız sağlığını kontrol ettirmesi tavsiye edilir.
Diğer Nedenler
- İleri yaş (yaşlandıkça birçok kişide ağız kuruluğu belirtileri ortaya çıkar)
- Baş ya da boyun yaralanmasına bağlı olarak tükürük bezlerine sinyal ileten sinirlerin hasar görmesi
- HIV/AIDS, inme ve Alzheimer hastalığı
- Kaygı ve panik atak
- Ağızda mantar enfeksiyonu (pamukçuk)
- Sigara ve alkol kullanımı
- Uyuşturucu madde kullanımı
Ağız Kuruluğu Diş Çürüğüne Neden Olur mu?
Evet. Tükürük, ağızdaki zararlı mikropları kontrol altında tutar. Tükürük miktarı azaldığında diş çürüğü ve ağızda mantar enfeksiyonu riski yükselir. Tedavi edilmeyen ağız kuruluğu; plak birikimine, diş çürüğüne ve diş eti hastalığına, ağız yaralarına, pamukçuğa ve dudaklarda çatlamaya neden olabilir. Çiğneme ve yutma güçleştiğinden beslenme de olumsuz etkilenebilir.
Bu sebeple ağız kuruluğu yaşayan kişilerin dişlerini günde iki kez florürlü diş macunuyla fırçalaması, diş ipi kullanması ve diş hekimi kontrollerini aksatmaması büyük önem taşır. Diş hekimi gerekli gördüğünde ek florür uygulamaları önerebilir.
Ağız Kuruluğuna Ne İyi Gelir?
Ağız kuruluğunun tedavisi, altta yatan nedene göre belirlenir. Nedene yönelik tedavinin yanı sıra aşağıdaki genel önlemler kuruluğun hafifletilmesine katkı sağlayabilir:
- Gün boyunca bol su için, düzenli aralıklarla küçük yudumlar alın ve yatağınızın yanında su bulundurun.
- Buz parçacıkları emin.
- Şekersiz sakız çiğneyin ya da şekersiz şeker emin.
- Ağzınızdan değil, burnunuzdan nefes almaya çalışın.
- Geceleri odanızdaki havayı nemlendirmek için nemlendirici kullanın.
- Dudaklarınız da kuruysa dudak kremi kullanın.
- Dişlerinizi günde iki kez fırçalayın ve alkolsüz ağız gargarası tercih edin.
Ağız kuruluğunu artırabilecek unsurlardan da uzak durulmalıdır:
- Çok miktarda alkol, kafeinli içecekler (çay, kahve) ve gazlı içecekler
- Limon gibi asitli, baharatlı, tuzlu ya da şekerli yiyecekler
- Sigara ve diğer tütün ürünleri
- Takma dişle uyumak
Eczacınız, durumunuza uygun ağız nemlendirici jel, sprey, tablet ya da pastil önerebilir. Kuruluk şiddetliyse doktorunuz yapay tükürük ya da tükürük üretimini artıran ilaçlar önerebilir.
Ağız Kuruluğunun Nedeni Nasıl Tespit Edilir?
Doktor ya da diş hekimi öncelikle sağlık öykünüzü ve kullandığınız ilaçları sorgular, ardından ağzınızı muayene eder. Gerek görülürse kan testleri, tükürük bezlerinin görüntülenmesi ya da üretilen tükürük miktarını ölçen testler yapılabilir. Sjögren hastalığından şüphelenildiğinde dudaktaki küçük tükürük bezlerinden doku örneği alınabilir.
Ağız Kuruluğunda Ne Zaman Doktora Gidilmeli?
Ağzınızın neden kuru olduğunu öğrenmek için diş hekiminize ya da doktorunuza başvurun. Özellikle aşağıdaki durumlarda doktora gidilmelidir:
- Ağız kuruluğu konuşmanızı ya da yemek yemenizi zorlaştırıyorsa
- Birkaç hafta boyunca evde önlem almanıza rağmen düzelme sağlanmıyorsa
- Ağzınızda ağrı, kızarıklık, şişlik ya da kanama varsa
- Ağzınızda ağrılı beyaz lekeler varsa
- Kullandığınız bir ilacın ağız kuruluğuna yol açtığını düşünüyorsanız
- Sık idrara çıkma ya da göz kuruluğu gibi başka belirtileriniz de varsa
- Sürekli susama, aşırı yorgunluk ve istemeden kilo kaybı gibi diyabeti düşündüren belirtileriniz varsa (bu durumda vakit kaybetmeden başvurun)
Ne Zaman Acile Gidilmeli?
Ağız kuruluğu tek başına çoğu zaman acil bir durum teşkil etmez. Ancak ağız kuruluğu, ağır bir sıvı kaybının ya da kontrolsüz yüksek kan şekerinin bir parçası olabilir. Aşağıdaki durumlarda 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun:
- Ciltte, dudaklarda ya da dilde morarma, grileşme, solukluk ya da alacalı görünüm
- Ciltte soğukluk
- Nefes almakta zorlanma ya da çok hızlı ve sık nefes alma
- Bilinç bulanıklığı, her zamankinden fazla uyuklama ya da zor uyandırılma
- Susama ve sık idrara çıkmaya uyku hali ya da bilinç bulanıklığı ile meyve kokulu (aseton benzeri) nefesin eşlik etmesi
Son maddede sıralanan belirtiler, diyabetin hayatı tehdit edebilen bir komplikasyonu olan diyabetik ketoasidozu düşündürebilir. Bu belirtiler, daha önce diyabet tanısı almamış kişilerde de ortaya çıkabilir. Böyle bir durumda acile kendiniz araç kullanarak gitmeyin; birinden sizi götürmesini isteyin ya da 112’yi arayın.
Ağız Kuruluğu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Ağız kuruluğu hangi hastalığın belirtisi olabilir?
Geçmeyen ağız kuruluğu; diyabet, Sjögren hastalığı, HIV/AIDS, inme ya da Alzheimer hastalığı gibi durumlarla bağlantılı olabilir. Bununla birlikte en sık nedenler ilaç yan etkileri, sıvı kaybı ve ağızdan nefes almadır. Nedenin anlaşılması için doktora başvurulması gerekir.
Sabahları ağız kuruluğu neden olur?
Burun tıkanıklığı ya da horlama sebebiyle gece ağızdan nefes alınması, sabah ağız kuruluğuna yol açabilir.
Ağız kuruluğu şeker hastalığının belirtisi mi?
Olabilir. Özellikle sürekli susama, sık idrara çıkma ve yorgunluk da eşlik ediyorsa doktorunuza başvurun.
Stres ağız kuruluğu yapar mı?
Evet, kaygı ağız kuruluğu nedenleri arasında yer almaktadır. Panik atak sırasında da ağız kuruluğu görülebilir.
ÖNEMLİ NOT: Bu içerik bilgilendirme amacı taşımaktadır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
