Köklü Türk atçılık geleneğinden günümüze intikal eden “Alma alı, sat yağızı, bin doruya, besle kırı” deyişi, atların tüy ve don renklerine göre yapılan kadim değerlendirmeleri bünyesinde barındırmaktadır. Atların vücut rengini tanımlayan “don” kavramı ekseninde şekillenen bu atasözü, geçmiş devirlerde özellikle doru ile kır donlu atlara duyulan rağbeti gözler önüne sermektedir.
“Alma Alı, Sat Yağızı, Bin Doruya, Besle Kırı” Deyişi Ne İfade Ediyor?
Bu atasözünün ana gayesi, at tercihi yapılırken hayvanın renginin de hesaba katılması icap ettiğini öğütleyen geleneksel bir tecrübeyi yansıtmaktadır. Söz konusu ifade; al donlu atın edinilmemesi, yağız donlu atın elden çıkarılması, biniş için doru atın seçilmesi ve kır atın ise itina ile yetiştirilip beslenmesi fikrini taşımaktadır.
Ömer Asım Aksoy’un Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü esas alınarak aktarılan açıklamalarda, binicilerin al ve yağız donlu atlara daha az kıymet verdiği, buna mukabil doru ve kır donlu atları çok daha muteber kabul ettiği belirtilmektedir.
“Alma Alı” İfadesinin Anlamı
Deyişte geçen “al” kelimesi doğrudan atın post rengini temsil etmektedir. Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlüğü kapsamında al; atlar için dorunun daha açığı olan ve kızıla çalan bir don çeşidi şeklinde tanımlanmaktadır. Buradan hareketle “alma alı” sözü, kelime manasıyla “al renkteki atı satın alma” biçimindeki geleneksel bir binicilik tavsiyesini ifade etmektedir.
“Sat Yağızı” Sözü Ne Anlama Gelir?
“Sat yağızı” ibaresi, “yağız renge sahip atı yanında tutma, elden çıkar” manasına karşılık gelmektedir. At donları üzerine gerçekleştirilen akademik tetkiklerde yağız; yele, kuyruk ve bacaklar dahil olmak üzere gövdenin bütünüyle siyah kıllarla kaplı olduğu renk olarak izah edilmektedir.
Güncel Türkçe Sözlük verilerine göre “yağız” sözcüğü genel Türkçede “esmer” anlamını taşısa da atçılık terminolojisinde kimi zaman “doru” karşılığında da kullanılabilmektedir. Bu sebeple kelimenin renk boyutu, tarihi ve yöresel ağızlara göre farklılıklar gösterebilmektedir.
“Bin Doruya” İfadesinin Taşıdığı Anlam
Atasözünün “bin doruya” kısmı, “tercih edeceğin binek atı doru olsun” tavsiyesini barındırmaktadır. İlgili akademik kaynaklarda doru don; gövdesi kırmızı-kahverengi tonlarında, yele, kuyruk ve bacak uzuvları ise daha koyu tonlarda olan atlar olarak sınıflandırılmaktadır.
Aynı araştırmalarda doru rengin, Türkiye coğrafyasında kır rengiyle birlikte en yaygın rastlanan donlardan biri olduğu ve Anadolu’nun muhtelif bölgelerindeki yetiştiriciler tarafından bilhassa tercih edildiği aktarılmaktadır. Bu bağlamda doru at, gelenekte biniş için en muteber görülen atı simgelemektedir.
“Besle Kırı” Öğüdü Neyi Anlatır?
“Kır” tabiri, beyaz ile siyah kılların bir arada bulunmasıyla oluşan rengi tanımlamaktadır. Türk Dil Kurumunun lügatinde “kır at” tabiri müstakil bir şekilde yer almaktadır. Türk at kültüründe kır rengin oldukça kıymetli ve sevilen bir don olduğu bilinmektedir. Atasözünde geçen “besle kırı” kısmı da kır donlu atların değerinin bilinmesi, özenle yetiştirilmesi ve elde tutulması gerektiğine dair köklü kanti işaret etmektedir.
Atın Niteliği Rengine Göre mi Belirlenir?
Bu kadim söz, atların kabiliyet ve kalitesinin bilimsel açıdan yalnızca renklerine bakılarak saptanacağı manasına gelmemektedir. İfade, asırlar boyunca Türk halk kültürü ve geleneksel binicilik tecrübesi çerçevesinde teşekkül etmiş teamülleri betimlemektedir.
Gaziosmanpaşa Üniversitesi Zirt Fakültesi Dergisi’nde neşredilen “Atlarda Don (Vücut Rengi)” başlıklı bilimsel makalede, at donunun hayvanı teşhis etmek ve estetik beğeniler açısından ehemmiyet taşıdığı, fakat tüy renginin atın fiili performansı ile doğrudan bir irtibatı bulunmadığı vurgulanmaktadır.
Dolayısıyla söz konusu atasözünü, doru ve kır atların mutlak surette daha üstün, al veya yağız atların ise daha elverişsiz olduğu yönünde bilimsel bir kaide saymak isabetli değildir. Bu deyiş, maziye ait yetiştirici deneyimlerinin ve estetik kabullerin dildeki edebi bir tezahürüdür.
Özetle Atasözünün Manası
“Alma alı, sat yağızı, bin doruya, besle kırı” atasözü, geleneksel Türk atçılığında al ve yağız atların daha az rağbet gördüğünü, doru ile kır donlu atların ise daha fazla el üstünde tutulduğunu veciz bir biçimde aktarmaktadır.
