Şanlıurfa’nın geçmişten bugüne taşınan kültürel mirası yalnızca türküler, yemekler ve sıra gecelerinden oluşmuyor. Kentte insanların bir araya geldiği uzun kış gecelerinde oynanan ulaşaneksel oyunlar da sosyal hayatın önemli parçaları arasında yer alıyordu.
Bu oyunlardan biri de Urfa’da “Yüzük Fincan Oyunu”, kimi zaman da kısaca “Yüzük” olarak adlandırılan ulaşaneksel oyun.
Bugün özellikle genç kuşakların çok az bildiği Yüzük Fincan Oyunu; oldukça basit araçlarla oynanmasına rağmen heyecanı, rekabeti ve oyuncular arasındaki iletişimiyle gecenin en hareketli bölümlerinden birine dönüşebiliyordu.
ŞURKAV’ın yayımladığı Harran dergisinde oyun, çocuk oyunundan ziyade Urfa’nın uzun kış gecelerinde, sıra gecelerinde ve misafirliklerde özellikle büyükler arasında oynanan bir eğlence olarak anlatılıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığına ait kaynaklarda da Yüzük Fincan Oyunu, Şanlıurfa’daki ulaşaneksel sıra gecesi oyunları arasında gösteriliyor.
BİR TEPSİ, FİNCANLAR VE TEK BİR YÜZÜK
Oyunun malzemeleri oldukça sade.
Şanlıurfa Kültür Atlası’nda yer alan anlatıma göre oyun için kulpsuz fincanlar, bir yüzük ve fincanların üzerine dizileceği bir tepsi kullanılıyor. Kaynakta oyunun 6 veya 9 fincanla oynanabildiği belirtilirken, farklı Urfa kaynaklarında 5 ila 10 fincan kullanılan biçimlerine de rastlanıyor. Bu farklılık, oyunun zaman içerisinde çeşitli gruplarda değişik uygulamalarla sürdürüldüğünü gösteriyor.
Oyuncular önce iki gruba ayrılıyor.
Gruplardan biri tepsiyi diğer oyuncuların göremeyeceği bir yere götürerek yüzüğü ters çevrilmiş fincanlardan birinin altına gizliyor. Ardından tepsi karşı grubun önüne getiriliyor.
Ve asıl mücadele bundan sonra başlıyor.
YÜZÜĞÜ BULMAK SADECE ŞANS İŞİ DEĞİLDİ
Karşı grubun amacı yüzüğün hangi fincanın altında olduğunu bulmak.
Ancak oyuncular yalnızca rastgele bir fincan seçmiyordu. Şanlıurfa Kültür Atlası’ndaki ayrıntılı anlatıma göre grubun temsilcisi ellerini fincanların üzerinde gezdirirken, diğer oyuncular yüzüğü saklayan kişilerin yüz ifadelerini ve heyecanlarını takip etmeye çalışıyordu.
Bir fincanın üzerine gelindiğinde karşı tarafın davranışındaki değişiklik, yüzüğün yerini ele verebilecek küçük bir ipucu olarak görülüyordu.
Böylece Yüzük Fincan Oyunu yalnızca şansa dayalı bir oyun olmaktan çıkıyor; dikkat, gözlem ve karşı tarafı yanıltma becerisinin de devreye girdiği bir mücadeleye dönüşüyordu.
“BOŞ” MU, “DOLU” MU?
Oyunun Urfa’da farklı puanlama biçimleri ele geçirildiğu kaynaklardan anlaşılıyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın aktardığı ulaşaneksel biçimde grup temsilcisi kaldıracağı fincanın “boş” veya “dolu” olduğunu söylüyor. Yüzüğün ele geçirildiğu fincan doğru şekilde tahmin edildiğinde puan kazanılıyor; yanlış tahminlerde ise avantaj diğer gruba geçebiliyor.
Oyun, tarafların önceden kararlaştırdığı puana ulaşılıncaya kadar devam ediyor. e-Kitap
Şanlıurfa Kültür Atlası ise oyunun başında yalnızca bitiş sayısının değil, kaybeden grubun karşılaşacağı cezanın da önceden belirlendiğini aktarıyor.
Bu ceza bazen yiyecek ısmarlamak, bazen de sıra için belirlenen ortak masrafa katkıda bulunmak gibi uygulamalardan oluşabiliyordu.
SIRA GECESİ SADECE TÜRKÜDEN İBARET DEĞİLDİ
Bugün “sıra gecesi” denildiğinde ilk olarak türküler, çiğ köfte ve müzik akla gelse de ulaşaneksel Urfa sırasının bundan daha geniş bir sosyal yapısı bulunuyordu.
Şanlıurfa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün yayımladığı kaynaklarda sıranın akşam başlayıp gece yarısına kadar devam ettiği; sohbetlerin yapıldığı, kent meselelerinin konuşulduğu, çiğ köfte ve tatlı ikram edildiği, Tolaka ve Yüzük Fincan gibi ulaşaneksel oyunların oynandığı anlatılıyor. Her sıra gecesinde müzik bulunmadığı da özellikle belirtiliyor.
Bu ayrıntı, günümüzde turistik gösterilerle özdeşleşen sıra gecesinin geçmişte arkadaşlık, sohbet, paylaşım ve oyun etrafında şekillenen farklı bir toplumsal işleve sahip olduğunu ortaya koyuyor.
AYNI OYUN ÇOCUKLAR ARASINDA DA YAŞAMIŞ
Yüzük saklamanın Urfa kültüründeki izleri yalnızca yetişkin toplantılarıyla sınırlı değil.
Şanlıurfa Kültür Atlası’nın çocuk oyunları bölümünde “Fincanda Yüzük Saklama” adı verilen benzer bir oyuna da yer veriliyor. Buradaki biçiminde 8 ila 12 çocuk iki gruba ayrılıyor ve fincanlardan birinin altına gizlenen yüzüğü bulmaya çalışıyor.
Bu kayıtlar, fincan altına yüzük saklama ulaşaneğinin Urfa’daki farklı yaş gruplarında çeşitli biçimlerde kendisine yer bulduğunu gösteriyor.
URFA’NIN KÜLTÜREL HAFIZASINDA KÜÇÜK AMA ÖNEMLİ BİR AYRINTI
Bir tepsi, birkaç fincan ve küçük bir yüzük…
Bugünün eğlence anlayışı düşünüldüğünde oldukça basit görünen bu malzemeler, geçmişin uzun Urfa gecelerinde insanların aynı tepsinin etrafında toplanmasına, birbirlerini gözlemlemesine, şakalaşmasına ve birlikte zaman geçirmesine yetiyordu.
Yüzük Fincan Oyunu da bu yönüyle yalnızca kazanıp kaybetmeye dayalı bir oyun değil, Şanlıurfa’nın geçmişteki ev ve arkadaşlık kültüründen günümüze ulaşan küçük bir hafıza kaydı olarak dikkat çekiyor.
